معماری حرم حضرت معصومه

5 نکته در مورد معماری حرم حضرت معصومه (س)

حرم مطهر کریمه اهل بیت، حضرت فاطمه معصومه (سلام الله علیها) نقطه‌ی ثقل و دایر مدار شهر قم است. معماری حرم حضرت معصومه (س)، فارغ از جنبه‌های اعتقادی، یک شاهکار به تمام معنا است. معماری این بنای مقدس، هم از حیث تاریخی و هم از حیث زیبایی‌شناختی، یک اثر هنری به حساب می‌آید. در این مقاله، برخی از مشخصه های معماری این بقعه شریفه را بررسی می‌کنیم. با گروه ساختمانی نیارش گستر همراه باشید.

  1. قدمت تاریخی معماری حرم حضرت معصومه (س) 

شاید مهم‌ترین مشخصه‌ی معماری حرم حضرت معصومه (س)، قدمت تاریخی آن باشد. بر اساس گزارش تاریخ، اولین بنا بر مضجع حضرت معصومه (س)، قبل از شروع دوره‌ی غیبت و در قرن سوم هجری قمری ساخته شد. این بنا توسط زینب بنت امام محمد تقی (علیه السلام)، احداث شد که شامل یک گنبد بود. به مرور دو گنبد دیگر نیز به آن افزوده شد.

در عهد سلجوقی، وزیر طغرل سلجوقی، میر ابوالفضل عراقی، به تشویق شیخ طوسی به کار تجدید بنای حرم همت گماشت. او سه گنبد را حذف و یک گنبد بزرگ‌تر را جایگزین آن‌ها کرد. این گنبد آجری بود و با کاشی تزیین شده بود.

در زمان پیش از حمله‌ی مغول، حاکمی از دودمان آل مظفر به نام امیر مظفر احمد بن اسماعیل، معماری حرم حضرت معصومه (س) را مرمت کرد. او استاد بزرگ کاشی‌کار، محمد بن ابی‌طاهر کاشی قمی را استخدام کرد تا کاشی‌های حرم را ساخت و پرداخت کند. این کار طی شش سال انجام پذیرفت.

سنگ بنای فعلی ساختمان و معماری حرم حضرت معصومه (س)، در عهد صفوی گذاشته شد. دولت صفویه به خاطر سعی بلیغ در گسترش تشیع و برپایی شعائر آن، به بازسازی و مرمت بقاع متبرکه همش گماشت.

معماری حرم حضرت معصومه

در زمان شاه اسماعیل صفوی، ساختمان حرم توسط یکی از زنان دربار توسعه پیدا کرد. در این زمان به حرم صحن و رواق و دو مناره افزوده شد. این صحن همان است که امروزه آن را صحن عتیق می‌نامند. گنبد نیز تعمیر گردید و نمای بنا با کاشی‌های معرق‌ پوشانده شد. هم‌چنین نقاره‌خانه نیز در همین دوران به بنای حرم اضافه شد.

در عهد قاجار، ساختمان و معماری حرم حضرت معصومه (س) به تدریج به شکل امروزین آن درآمد. طلاکاری گنبد در زمان فتح‌علی شاه قاجار انجام شد که تا سال 1379 شمسی دوام آورد. صحن بزرگ به نام اتابکی توسط میرزا علی‌اصغر خان اتابک صدر اعظم تاسیس شد. رواق‌ها و ایوان‌های حرم نیز به سبک معماری قاجاری، با ستون‌های سنگی و آینه‌کاری و طلاکاری مزین شدند.

طرح توسعه‌ی حرم تا امروز نیز ادامه یافته است. روکش طلای گنبد در سال 1384 تعویض و رونمایی شد. صحن صاحب‌الزمان (عج) و شبستان امام خمینی، صحن جوادالائمه (ع) و ایوان غربی حرم از قسمت‌های جدیدالتأسیس حرم هستند.

  1. معماری حرم حضرت معصومه (س)؛ آمیزه‌ای از هنر قرون متمادی

گفتیم که سنگ بنای حرم کریمه اهل بیت (ع) از بیش از هزار سال قبل گذاشته شد. در طی سده‌های پی‌هم، ساختمان حرم با سبک‌های گوناگون معماری ساخته شد. این امر باعث شده است که معماری حرم حضرت معصومه (س)، نشانه‌هایی را از مکاتب مختلف معماری اسلامی-ایرانی بازنمایی کند.

گفتیم که اولین بنای معتبر بر مضجع فاطمه معصومه (س)، در زمان سلجوقیه ساخته شد. البته این بنا تنها مشتمل بر «مشهد و قبّه» بوده و ایوان و مناره و صحن نداشته است. این مشهد با مشخصه‌های معماری سلجوقی تا دوره‌ی صفویه باقی بوده است. تا این که در عهد شاه اسماعیل توسط بیگی بیگم تجدید بنا شده است.

بنای صفوی حرم نیز مانند قاعده‌ی سلجوقی، ساختمانی هشت ضلعی با هشت صفه بوده است. بناهای هشت ضلعی از جنس خشت و گچ، یادگارهای دوران سلجوقی هستند. اما این ساختمان سلجوقی با گچ‌بُری‌ها و کاشی‌های معرق آراسته شد که از مشخصه‌های سبک صفوی است. گنبد اشکی شکل حرم هم به سبک صفوی ساخته و پرداخته شده که هنوز هم موجود است. دو مناره‌ی صحن عتیق هم صفوی بوده‌اند که در زمان زندیه بازسازی شدند.

دوران قاجار را می‌توان نقطه‌ی عطفی در معماری حرم حضرت معصومه (س) دانست. در این دوره حرم بسیار توسعه پیدا کرد. طلاکاری گنبد در زمان قاجاریه صورت پذیرفت. آینه‌کاری و طلاکاری که امروزه در ایوان‌ها و داخل بقعه مشاهده می‌شوند، از مشخصه‌های معماری دوران قاجاری است.

صحن حرم حضرت معصومه

یکی از رواق‌های صحن امام رضا (اتابکی)

آینه‌کاری ایوان صحن اتابکی و سنگ‌کاری زیبای ایوان و ستون‌هایش، به سبک معماری قاجاری انجام شده است. مقرنس‌های حرم که از نقاط ثقل معماری آن هستند، با کاشی معرق، آینه و طلا تزئین شده‌اند که تمهیدی به سبک قاجاری است. هم‌چنین رواق‌های مدور و کاشی‌کاری رنگارنگ آن‌ها کاملا به سبک قاجاری ساخته شده‌اند. برخلاف دیگر رواق‌های حرم که به سبک سنتی، شکلی سهموی دارند.

دوران پهلوی بیشتر به مدرنیزاسیون حرم توجه شد. حرم برق‌کشی شد تا نور آن بهتر تامین شود. قبرستان‌های وسیع اطراف حرم تخریب شدند و میدان آستانه ایجاد شد. در همین دوران بود که آیت‌الله بروجردی، زعیم جهان تشیع، به کار ساخت مسجد اعظم در کنار مضجع شریف فاطمی (س) همت گماشت. طراحی و ساخت این مسجد باشکوه کار استاد حسین لرزاده است.

معماری حرم حضرت معصومه (س) به همین شکل باقی بود تا این که با سقوط سلطنت پهلوی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی، توسعه‌ی حرم سرعت بیشتری گرفت. بازسازی گل‌دسته‌ها و کاشی‌کاری‌های حرم از اقدامات ابتدایی مرمت حرم از بعد از انقلاب بود. بعدها شبستان بزرگ امام خمینی و صحن‌های مربوط به آن ساخته شدند که حرم را بسیار وسعت بخشیدند.

طلاکاری گنبد هم –که از زمان فتحعلی شاه قاجار دست نخورده مانده بود- بازسازی و در شکل آن نیز تجدید نظر شد. به این صورت که ساق گنبد نسبت به قبل کوتاه‌تر گردید. صحن‌های وسیعی در اضلاع غربی و شرقی حرم نیز ساخته شده که هنوز هم در حال توسعه هستند.

نکته‌ی حائز اهمیت در بازسازی‌های حرم بعد از انقلاب، سبک معماری آن است. در این دوره سعی بر این بوده است که سبک مدرن معماری با عناصری از معماری سنتی اسلامی-ایرانی تلفیق شود. این کار از آن جهت بوده است که بتوان نیازهای دوران جدید از جمله گنجایش جمعیت زیاد و تاسیسات برق و آب و ارتباطات و دیگر امکانات را در ساختمان حرم لحاظ کرد.

  1. ضریح مطهر حرم حضرت معصومه (س)

شکل ضریح در ابتدا، یک چهاردیواری آجری بوده است. در این چهاردیواری یک ورودی به مرقد با در چوبی و منافذی برای قرار دادن نذورات و خیرات داخل ضریح تعبیه شده بود. این ضریح آجری در زمان شاه طهماسب اول صفوی بنا نهاده و سپس با کاشی‌های معرق زینت داده شد.

بعدا شاه طهماسب دستور داد صندوقچه‌ای از جنس فولاد سفید و براق در اطراف ضریح آجری نصب گردد. این ضریح توسط شاه‌عباس اول با ضریح دیگری تعویض شد.

فتحعلی‌شاه قاجار این ضریح را با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز پایه‌ای از سنگ مرمر به ارتفاع ۳۰ سانتیمتر جای داد. ضریح ساخته شده در زمان فتحعلی‌شاه دو بار دیگر به علت فرسودگی مرمت شد و سرانجام در ۱۳۴۸ شمسی شکل آن را تغییر دادند و بر ارتفاعش افزودند. در ورودی به ضریح آجری هم توسط همین شاه با یک در طلایی نفیس تعویض شد.

امروزه‌ی نیز این دیواره‌ی آجری از جنس سنگ مرمر در داخل ضریح مطهر قابل مشاهده است.

معماری حرم حضرت معصومه
نمایی از داخل ضریح مطهر
  1. معماری سرداب و مرقد حرم

نکته‌ی جالب در معماری مقبره‌های کهن، موقعیت زیرزمینی مقبره است. در زمان قدیم، رسم بر این بود که جنازه اموات را در سرداب یا همان زیرزمین دفن می‌کردند. این به آن سبب بود که مقبره از گزند حیوانات درنده یا آسیب‌های طبیعی مثل سیل در امان بماند. پیکر مطهر کریمه‎‌ی اهل بیت (س) هم در سردابی در محلی که باغ بابلان نام داشت، دفن شده است.

در واقع این ضریحی که ما اکنون روی سطح زیارت می‌کنیم، امتداد مضجع شریف آن بانو است. قبر اصلی در سرداب یا طبقه‌ی زیرین حرم جای دارد. امروزه این سرداب به نام «شبستان نجمه خاتون» شناخته می‌شود. این سرداب علاوه بر مرقد حضرت معصومه (س)، مقابر دیگری از بانوان خاندان رسالت (علیهم السلام) را نیز شامل می‌شود. ضریح مضجع اصلی از شبستان یاد شده در دست‌رس است.

  1. معماری مناره‌های صحن اتابکی

نکته‌ای که از اسناد قدیمی به دست می‌آید، این است که صحن امام رضا (ع) یا همان صحن اتابکی، مناره‌های بلندی در دو طرف درب شرقی خود داشته است. این مناره‌ها امروزه ارتفاع سابق را ندارند و در طرح‌های مرمت بازپسین، از ارتفاع آن‌ها کاسته شده است. این دو مناره امروز به عنوان نقاره‌خانه مورد استفاده هستند.

مناره های حرم حضرت معصومه
تصویری از مناره‌ی قدیم صحن اتابکی

نکته‌های گفتنی بسیاری درباره‌ی معماری حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) وجود دارد که ذکر آن‌ها مجال موسّعی می‌طلبد. این حرم شریف، با پیشینه‌ی پرباری که دارد، موزه‌ای از هنر معماری اسلامی-ایرانی به شمار می‌آید. امید که در حفظ این میراث گران‌ارج کوشا باشیم و بتوانیم آن را به جهانیان به درستی بشناسانیم.

 

برای مشاوره خرید و سرمایه گذاری با کارشناسان گروه ساختمانی نیارش گستر تماس بگیرید.

پیام بگذارید

کلیه فیلدهای مشخص شده با ستاره (*) الزامی است